Читаем Богдан Хмельницкий онлайн бесплатно
Богдан Хмельницкий
Работа выдающегося русско-украинского историка Н.И.Костомарова о Богдане Хмельницком и его эпохе, основанная на тщательном изучении документов и свидетельств современников, рассказывает об историческом решении о присоединении Украины к России. "В продолжение многих веков Польша и Русь вели между собою непрестанную, упорную последовательную борьбу. Долго перевес был на стороне Польши: подчинив себе Червоную русь, соединившись с Литвою и завладев значительною частью русских земель, Польша вступала последовательно шаг за шагом внутрь русского мира и, в начале XVII века, чуть было не овладела им окончательно. Эпоха Богдана Хмельницкого повернула старинный спор в противную сторону."
Наука, Образование / История / Образование и наукаНиколай Иванович Костомаров
Богдан Хмельницки
С.-ПЕТЕРБУРГ.
Типография М.' М. СТАСЮЛЕВИЧА, Вас. Остр., 5 лин., 28.
1904.
ЧАСТЬ ПЕРВАЯ.
I
ПРЕДИСЛОВИЕ.
Важное значение эпохи Богдана Хмельницкого в русской истории не подлежит
сомнению. В семье славянских народов Польша и Русь явились с самодеятельною
историческою жизнью преимущественно пред другими народами того же племени,
которые или рано подпали чуждой власти и чуждому влиянию, или обнаруживали свое
историческое существование только противодействием чужеплеменным натискам.
Государственный и общественный склад, историческое движение и народный характер
Польши и Руси хотя исходили из одинаких племенных начал, но там и здесь приняли
не только различные, но противоположные и враждебные одно другому направления. В
продолжение многих веков Польша и Русь вели между собою непрестанную, упорную,
последовательную борьбу. Долго перевес был более на стороне Польши: подчинив себе
Червоную Русь, соединившись с Литвою и завладев значительною частью русских
земель, Польша вступала последовательно, шаг за шагом, внутрь русского мира и, в
начале XVII века, чуть было не овладела им окончательно. Эпоха Богдана
Хмельницкого повернула старинный спор в противную сторону. С этого времени в
борьбе двухъ
6
народностей перевес обратился на русскую сторону. Эпоха Богдана Хмельницкого
начала и приготовила то, что должно было, по ходу исторических обстоятельств,
совершиться в грядущих поколениях со всеми последствиями для славянского мира,
быть может, еще не взвешенными судьбою.
источники
** 1) Полное собрание законов Российской Империи. Том первый. 1830.
** 2) Акты, относящиеся к истории южной и западной России, собранные и
изданные археографическою коммиссиею. Томы I, П, 1 и X. (В третьем и десятом томах
помещены дела Малороссийского приказа, относящиеся ко времени Богдана
Хмельницкого). С.-Петербург, 1861, 1863, 1864 и 1878 гг.
** 3) Памятники, изданные Временною Киевскою Коммиссиею для разбора
древних актов, Высочайше утвержденною при киевском военном, подольском и
Волынском генерал-губернаторе. 3 тома. Киев, 1845, 1846 и 1852.
** 4) Собрание государственных грамот и договоров. 4 тома. Москва, 1813, 1819 и
1822.
** 5) Рукописи Императорской Публичной Библиотеки отделов: польского и
разноязычного.
Москва, 1848 (В „Чт. моск. общ. ист. и др.“).
** 7) Источники малороссийской истории, в „Чт. моск. общ. ист. и др.“ 1858.
1 том.
** 8) Чин православного Львовского братства, репротест дворян православного
исповедания на минского воеводу Тышкевича и универсал митрополита Петра Могилы
к православному минскому братству, найденные в древних архивах Минской губернии.
Москва, 1848 (В „Чт. моск. общ. ист. и др.“).
** 9) Архив Юго-Западной России, издаваемый временною коммиссиею для
разбора древних актов. Часть третья. Акты о козаках. 1500—1648 г., т. I. Киев, 1863. **
10) StarozytnoSci historyczne polskie z rekopismow zebral Ambrozy Grabowski.
2 tomy. Krakow, 1840.
* 11) Ojczyste spominki w pismach do dziejow dawnej Polski. Diaryusze, Relacye,
Pamietniki i t. p., tudziez listy bistoryczne etc. z rekopismow zebrane przez Ambrozego
Grabowskiego. 2 t. w Krakowie, 1845 r.
** 12) Supplementum ad historica Kussiae monumenta ex archivis ac bibliothecis
extraneis deprompta et a collegio archeographico edita. Petropoli. 1848.
** 13) Zbior pamietnikow о dawnej Polsce, zebrane przez J. U. Niemcewicza. 6 tomow,
Lipsk.
** 14) Pomniki do dziejow Polski wieku XVII, wydal August Podgorski. 2 tomy.
Wroclaw, 1840.
** 15) Pamietniki о Koniecpolskich, wydal AI. Przylecki. Lwow. 1842.
** 16) Jakuba Michalowskiego wojskiego lubelskiego, a pozniej kasztelana bie-
8
cMego, ksifjga pamietnicza z dawnego rqkopisma, bqdacego wlasnoScia Ludwika br.
Morsztyna, wydana staraniem i nakfadem С. K. towarzystwa naultowego krakowskiego w
Krakowie, 1864.
** 17) Pamietniki Albrychta Stanislawa X. RadziwiHa kanclerza w. ks. Litewskiego.
Wydane z rekopismu przez Edwarda Raczynskiego. 2 t. w Poznaniu, 1839.
** 18) Collectanea Sekowskiego. Woiny z Ottomanami z powodu Kozakow. 2 tomy.
Wilno.
zawzietemi w uporze kozakami w roku 1638 odprawiona. Krakow. 1639 r.
** 20) Летопись Самовидца о войнах Богдана Хмельницкого и о междоусобиях,
бывших после его смерти. Москва, 1846 (В „Чт. моск. общ. ист. и др.“).
* 21) Летопись событий в юго-западной России в ХУИИ веке, составил Самуил
Величко, бывший канцелярист войска запорожского. Киев, 1720. 2 т. 1848.
22) История о действиях презельной и от начала поляков, крвавшои небывалой
брани Богдана Хмельницкого с поляки за наияспейших королей польских Владислава,
потом Яна Казимира отправоватися початой, в року 1648 и за лет десять по смерть
Хмельницкого неокончанной, з разных летописцев и з диариупиа, на той войне
писанного и самобытных старожилов свидетельствы утвержденная (Рук., вошедшая в
летопись Григория Грабянки, изд. Временною Киевскою коммиссиею для разбора
древн. актов. Киев. 1864 г.).
*
23) „Historiarum Polonise eb excessu Vladislai IY ad pacem Oliviensem usque seu
annales regnante Joanne Casimiro Polonarum Svecieeque rege ab anno MDCXLVIH usque
ad annum MDCLX auctore Laurentio Joanne Rudawski equite polono ex manuscripto
celeberrimae bibliothecae Zaluscianse edidit Laurentius Mizlerus. Yarsoviae et Lipsiae, 1756.
*
24) Historia belli cosacco-polonici auctore Samuele Grondski de Grondi conscripta
anno 1676 ex manuscriptis monumentis historiae hungaricae in lucem protulit Carolui Koppi
in regia scientiarum universitate historiae profess. Pestini. 1789.
*
25) Joachimi Pastorii ab Hirtenberg, Historiae polonae plenioris partes duae.
Dantisci. Anno MDCLXXXY.
** 26) De rebus anno 1648 et 1649 contra cosaecos zaporovios gestis. Edid. Albertus
Yuik Kojalowicz. Wilnae, MDOLI.
*
27) Epitome de rebus anno 1648 et 1649 contra, zaporowianos cosacos in Polonia et
Lithuania gestis a Joanne Dionisio Lobzynski. Yiennae Austriae, 1663.
** 28) Storia delle guerre civile di Polonia di don Alberto Vimina Bellunese. In Venetia,
MDCLXXI.
*
29) Annalium Poloniae ab obitu Vladislavi IV Climacteres scriptore Vespasiano a
Kochovo Kochowski. 3. vol. Cracowiae, anno 1683, 1688, 1698.
*
30) Historja panowania Jana Kazimierza przez nieznajomego autora. Z rekopismu
wydal Edward Raczynski. 2 tomy. Poznan, 1840.
*
31) Pamietniki do panowania Zygmunta ИП, Wladyslawa IV i Jana Kazimierza. Z
rekopismu wydal K. WI. Wojcicki. 2 tomy. Warszawa, 1846.
32) Wojna domowa z Kosaki i Tatary, Moskwq, potym Szwedami i z Wqgry przez
lat dwanascie za panowania Najjagniejszego Jana Kazimierza toczqca sie, na cztery
podzielona czqgci oyczysta muza od Samuela z Skrzypny Twardowskiego. Opus posthumum.
Typis Collegii Callisiensi. Anno Dom. 1681.
** 33) Pamietniki о wojnach kozackich za Chmielniclriego przez nieznajomego autora:
Historya о buntach Chmielnickiego, о wojnie z Tatarami, ze Szwedami i z Wegrami za krola
Wladyslawa i Jana Kazimierza przez lat dwanaScie krotko zebrana, ab anno 1647 anno 1648.
We Wroclawiu. 1842. (Перевод напечатан в „Чт. имп. моск. общ. ист. и др. рос.“ под
названием „Краткая история о бунтах Хмельницкаго").
9
*
34) Porhodnia wojenney siawy J. o. Xiazecia Jeremia Michala Wiszniowieckiego ze
czterecb czesci zfozona у w roku 1649 wystawiona.
*
35) Eelatio gloriosissimae expeditionis victoriosissimi progressus et faustissimae
pacificationis cum hostibus serenissimi et potentissimi principis ac domini Johannis Casimiri
regis Poloniae et Sveciae.
*
36) Eelatio gloriosissimae victoriae principis ac domini Joannes Casimiri Poloniae et
Sweciae regis potentissimi de chano crimensi rebellisque cosacis ei foederatis die XXX.
mensis Junii MDCLI apud Beresteczko obtente. Varsoviae.
** 37) Obsidio Zamoseiana, quam perduelles cosachi junctis viribus Tartarorum grassante
et ad affligendum regnum Poloniae conspirante audacia fatali tempore Poloniae sub
interregnum Anno Dei 1648 fecerunt, a M. Johanne Bytomski Phil. et v. i. d. eloquentiae
professore et canonico Zamoscensi tanta calamitate consorte et spectatore exhibita. Anno
Dom. 1649. Jannuar.
*
38) Favor Niebiesky pod czas szczesliwey Elekcyiey na krolewstwo polskie Pana
naszego milosciwego Jana Kazimierza Kr. Szw. miastu Lublinu czasu gwaitownego
niebezpieczenstwa od swawolnych kozakow cudownym sposobem roku 1648 die 10
Novembr. pokazany. 1648. w Lublinie.
** 39) Eelation oder aussfiihrliche Beschreibung von der Jammerlichen und
Erbarmlichen Yerstorung und Einascherung sobey Eroberung der schoenen Stadt Lublin von
der Moscowitern und Cosacken barbarischer Weise. Lublin, MDCLVI.
40)
Plantus Poloniae super ingenti suorum clade a Cosacis rebellibus illata per
Simonem Dominicum Wachowski conscriptus anno D. 1649.
41)
Griindliche und denckwiirdige Eelation der neulichen Kosacken-Unruhen wider
die Kron Polen unter Commando Uen. Chmielnicki ais gen. Hauptmann Poltoraik-Kosaku
Obristen und Krzywanos ais vornemsten Hauptern der Kosacken, nach bewussten und zum
theil selbst erfuhrnen Umbstanden kiirtzlicli verfasset durch einen namhaften Officier jedocli
dabei fles Friedens Liebbaber. 1649.
42) Odmiana postanowienia niestatecznej sfery kozackiey z wzruszeniem pokoiu od
miesiaca Stycznia 1651 do Wrzesnia 1651 widziana у z dokonczeniem wieku nieodmienney
pamieci Jasnie OSwieconego niegdy Xiazecia Imci Jeremiego Michala Korybuta
Wiszniowieckiego przez urodz. Jana Bialobockiego wydana w Krakowie 1653.
*
43) Brat Tatar albo Liga wilcza z psem na gospodarza do czasow terazniejszych
stosujqca w roku 1651 miesiaca Listopada, wydana przez Jana Bialobockiego.
*
44) Piesn о potrzebie z Tatary i ivozakami pod Beresteczkiem, 30 Junii 1651.
45) Dvskurs jednego mifosnika ojczyzny naszey w ktorum sie pokazuie dowodnie ze
z wieczna hanba tego zacnego krolewstwa Pan Bog skaral woysko nasze potezne tego roku.
1648.
*
46) Neuer polnisclier Florus das ist richtige und glaubwiirdige Erzeblung der
blutigen Kriege so die jeztherrschende Majestat in Polen—Koenig Johannes Casimirus von
Anbeginu seiner Regierung biss auf gegenwartigen Tag wiewol zu verschiedenen Zeiten mit
den Cossacken, Tartaren, Eussen, Szweden, Ckur-Branderburgischen und Siebenburgern
geftihrt. Mirnberg, 1666.
** 48) Bellum scythico-cosacicum seu de conjuratione Tartarorum, Cosacorum et plebis
Russiae contra regnum Poloniae ab invictissimo Rege Joanne Casimiro profligata. Narratio
plenioris historiae operi praemissa. Auctore Joachimo Pastorio de Hirtemberg. Dantisci.
1652.
*
49) Rerum in Magno Ducatu Lithuaniae per tempus rebellionis russicae gestarum
commentarius. Regiomonti, 1653.
*
50) Latopisiec Jerlicza albo lcroniczka z rekopismu wyda? K. Wt. Wojcicki.
Petersburg, 1853.
10
** 51) Kronika miasta Lwowa przez Dyonizego Zubryckiego. Lwow, 1844.
52)
Relation contenant 1’estat veritable des affaires de Pologne, le journal et les
particularitez du siege et de la prise de Yarsovie, 1’entree de la Reyne dans la Pologne, le
secour de 50.000 tartares pour le Roy de Pologne et 1’electeur de Branderbourg. 1656.
53)
L’origine veritable du soulevement des cosaques contre la Pologne par Linage de
Vauciennes. Paris, 1674.
* 54) Ingressus Stephani in Czarnica Czarnecki Russia palatini.
55) Histoire de la guerre des Cosaques contre la Pologne etc. par Pierre Chevalier,
conseiller du Roy en sa cour des Monnoyes. Paris, 1663.
** 56) О бунте города Шнека и об усмирении оного в 1648. Москва, 1847 (В „Чт.
моск. общ. ист. и др.“).
* 57) Краткое описание о козацком малороссийском народе и военных его делам,
собранное из разных историй иностранных: немецкой—Бишинга, французской—
Шевалье, латинской—Безольди, и рукописей русских чрез бунчукового товарища
Петра Симоновского. 1765. Москва, 1847 (В „Чт. моск. общ. ист. и др.“).
*
58) Сказание о гетманах козацких аж до Богдана Хмельницкого (рукопись).
. * 59) Исторические сочинения о Малороссии и малороссиянах Г. Ф. Миллера,
бывшего историографа российского. Москва, 1846. (В „Чт. общ. ист. и др.“).
* 60) О козаках запорожских, как оные издревле начались и откуда свое
происхождение имеют и в каком состоянии ныне находятся. Москва, 1847 (В „Чт. моск.
общ. ист. и др.“).
*
61) Летопись малороссийская писана 1689 (рукопись).
* 62) Летописное повествование о Малой России и её народе и о козаках вообще,
отколь и из какото народа оные происхождение свое имеют и по каким случаям они
ныне при своих местах обитают, как-то: черкасские или малороссийские, и
запорожские и от них уже донские, а от них яицкие, что ныне уральские, гребенские,
сибирские, волгекие, терские, некрасовские и прочие козаки, как равно слободские
полки, собрано и составлено чрез труды генерал-маиора и кавалера Александра
Ригельмана. 1785, 1786. Москва (В „Чт. моск. общ, ист. и др.“).
63)
Краткое историческое описание о Малой России до 1765 года с дополнением
о запорожских козаках и приложениями, касающимися до сего описания, собранное из
летописей польского и малороссийского журнала или записок генерала Гордона,
Страленберга, шведского историка, из жизнеописания о государе Петре Великом
архиепископом Феофаном и греком Антонием Катифором, фамильных записок и
публичных указов 1789 г. Москва, 1848 (В „Чт. моск. общ. ист. и древн.“).
64)
Повесть о том, что случилось в Украине с тоя поры, как она Литвою
завладела, аж до смерти гетмана Богдана Хмельницкого. Москва, 1847 (В „Чт. моск.
общ. ист. и древн.“).
* 65) Slawische Jahrbiicher, herausgegeben . Jordan, 1840 („Послание раввина о
бедствиях, постигших евреев от Козаковъ1*).
* 66) Описание Малой России и Украины, с приложениями. Сочинение
Станислава Зарульского, служившего в российской армии капитаном. Москва, 1847 (В
„Чт. моск. общ. ист. и древн.“).
* 67) Историческое известие о возникшей в Польше увии. Соч. Н. Бантыша-
Каменского, в 1795 г. собранное. Москва, 1805.
** 68) Описание киевософийского собора и История киевской иерархии. Киев.
1825.
*
69) Dzieje panowania Jana Kazimierza od roku 1656 do jego abdykacyi w roku 1668
przez ks. Michala Krajewskiego. 2 tomy. Warszawa, 1846.
*
70) Historia panowania krola Wladislawa IV przez Kajet. Kwiatkowskiego.
Warszawa, 1825.
11
* 71) Karol Szajnocha. Dwa lata dziejow naszych, 1646—1648, tom pierwszy. 1865.
Вошло в полное собрание его сочинений томы VIII, IX, X.—Домна Розанда. Русск.
перев. („Русская Мысль", 1881 г. Июнь).
*
72) Pamietnik Mikofaja Jemiolowskiego towarzysza lekkej choragwi ziemianina
wojewodztwa Bielskiego. Lwow, 1850.
года, месяцы: февраль, май, июнь, сентябрь, ноябрь и декабрь.
*
74) Engels. Gescbichte der Ukraine und der ukrainischen Kosacken. 178S.
*
75) Hammer-Purgstall. Geschichte des Osmanischen Reiches. T. V. 1829. Ero же,
французский перевод: Histoire de 1’empire Ottoman, t. X—XI, 1837.
76)
Scberer. Annales de la Petite Russie. Два тома.
77)
Gradelehni Johanni. Hungarisch Siebenbiirgische Moldau-Wallacli, TiirckTartar-
Persian und Venetianische Chronica. 1665.
*
78. Kraus Georg. Siebenbiirgische Chronik 1608—1655. I Theil. Wien. 1862.
79) Kubala. Szkice historvczne. 2 tomy. 1880 r.
*
80) История России С. Соловьева, т. ХИ.
*





