Читаем GƏNCƏ FOLKLORU ANTOLOGİYASI 2-Cİ KİTAB. онлайн бесплатно


АЗЯРБАЙЪАН МИЛЛИ ЕЛМЛЯР АКАДЕМИЙАСЫ

ЭЯНЪЯ РЕЭИОНАЛ ЕЛМИ МЯРКЯЗ

ЭЯНЪЯ ФОЛКЛОРУ

АНТОЛОЭИЙАСЫ

ЫЫ

КИТАБ

ЯСЭЯРОЬЛУ – 2008

Азярбайъан Милли Елмляр Академийасы Эянъя

Реэионал Елми Мяркязин Елми Шурасынын

гярары иля чап олунур.

Топлайаны вя тяртиб едяни: ф.е.н. РУЗИЙЯ

ГУЛИЙЕВА

АЙНУР МИРИШЛИ

Редактор: АМЕА-нын мцхбир цзвц, проф.

Ф.Й.ЯЛИЙЕВ

Ряйчи: ф.е.д., проф. МЯЩЯРРЯМ ГАСЫМЛЫ

Китабын ишыг цзц эюрмясиня мадди вя

мяняви дайаг олдуьуна эюря Эянъя шящяри

Низами Бялядиййясиня вя бялядиййя сядри

ФАИГ ЯЩМЯДОВА дярин миннятдарлыьымызы

билдиририк.

Эянъя фолклору антолоэийасы, ЫЫ китаб.

Эянъя, «Ясэяроьлу» няшриййаты - 2008

АМЕА Эянъя Реэионал Елми Мяркязин няшр

етдирдийи «Эянъя фолклору антолоэийасы»

силсилясиндян олан бу йени ъилддя

Эянъябасара аид мярасимляр, наьыллар,

дастанлар, ашыглар вя ел шаирляринин

йарадыъылыьындан ялван вя тякрарсыз сюз

инъиляри топланмышдыр.

2

Гриф: ИЖБН 5 – 8066 – 1638 - 4

1401000000

655 (07) – 2004

ГУДА-ГУДА

Гыз евиндя тойдан габаг Гуда-гуда ойуну

кечирилир. Щяр ики тяряфдян гыз-эялинляр

йыьышыр. Оьлан тяряф дейир, гыз еви ъаваб верир.

Оьлан тяряф:

А гуда-гуда,

Ъан гуда,

Эюзляри мяръан гуда,

Эял алышаг,

Эял веришяк,

Тякня-габаг гурушаг.

Гыз тяряф:

А гуда-гуда,

Ъан гуда,

Эюзляри мяръан гуда,

Алышмышыг,

Веришмирик,

3

Тякня-табаг гурушмуруг.

Оьлан еви:

Аьъа биляйим гуда,

Нядир диляйин, гуда,

Оьлан базара эедир,

Нядир диляйин гуда?

Гыз еви:

Щамам, щовуз, анаъан,

Суйу сойуг, анаъан,

Гызын щамама эедир,

Туманы йох, анаъан.

БАШМАГ ЧЫРПМА

Гуда-гуда ойунундан сонра Башмаг чырпма

ойуну олур. Ойун белядир: Ики гыз йердя габаг-

гяншяр отурур, айагларыны узадыр. Айаьын

пянъяляри бир-бириня сюйкянир. Нишанлы гызлар

отуранларын айаглары цстцндян бир-бир щоппаныр.

Щоппанан гыз нишанлысынын адыны демялидир.

Ишди демяся, башмаьын тайыны щарасына эялди

чырпарлар.

ЩАЛАЙ ОЙУНУ

Гыз евиндя Щалай ойуну кечирилир. Гызлар

щалай гуруб дювря вурурлар. Архада бир гыз дейир:

Щахышта ъярэя-ъярэя,

Эял эедяк ямимэиля,

4

Ямимэил дя олмаса,

Аллащдан юлцм диля.

Башга бир гыз даиряйя эириб дейир:

Гара аты йаьладым,

Чиллякяня баьладым.

Эюзлядим йар эялмяди,

Щюнкцр-щюнкцр аьладым.

Цчцнъц гыз даиряйя эириб дейир:

Узун дамдан дам олмаз,

Дибиня кюлэя салмаз.

А гарайаныз хас оьлан,

Даща сян дейян олмаз.

Дюрдцнъц гыз эириб охуйур:

Сандыг цстя эязярям,

Сандыьа эцл бязярям.

Аьыр елин гызыйам,

Гярибликдя эязярям.

Бешинъи гыз даиряйя эириб дейир:

Афтафа эум-эум ейляр,

Басдыгъа эум-эум ейляр.

Йар йарына говушса,

Байрамын о эцн ейляр.

БЯЙ ТЯРИФИ

Тойун ян ширин йери Бяй тярифидир. Тойун

сонуна йахын маьарын ортасында айрыъа маса

5

гойур, цстцня гырмызы юртцк салыр, ваз бязяйирляр.

Бяйин юзц, саьдышы вя солдушу яйляшир, ашыг бяйи

тярифлямяйя башлайыр. Ашыьын йанында мяълис

ящлини йахшы таныйан бир няфяр дайаныр,

тойдакыларын адларыны бир-бир чякир. Онлар да

эялиб нямяр гойур, бяйин голуна, бойнуна гырмызы

кяляьайы баьлайырлар. Бяй тярифи башлайыр:

Хончана дцздцрдцк ноьулнан бадам,

Тойуну елядик, црякдян шадам,

Саь олсун башына йыьылан адам,

Эюрцм, а бяй, тойун мцбаряк олсун,

Саьдышына, солдушуна боръ олсун,

Ай боръ олсун!

Эюйдя бир улдуз вар ады Талыбды,

Бяйин анасында нямяр галыбды,

Бяйин баъысында нямяр галыбды,

Эюрцм, а бяй, тойун мцбаряк олсун,

Саьдышына, солдушуна боръ олсун,

Ай боръ олсун!

Гызылэцл гюнчяси, нярэиз бутасы,

Бизя хялят версин бяйин атасы,

Эюрцм, а бяй, тойун мцбаряк олсун,

Саьдышына, солдушуна боръ олсун,

Ай боръ олсун!

Дярйада гярг олду Нущун эямиси,

Бизя хялят версин, бяйин ямиси.

Эюрцм, а бяй, тойун мцбаряк олсун,

Саьдышына, солдушуна боръ олсун,

Ай боръ олсун!

6

ВЕРДИК БИР ДАНА

Эялини ата евиндян чыхарыб апаранда оьлан

адамы гыз адамына аъыг веряр:

Вердик бир дана,

Алдыг бир сона.

Ай гыз адамы,

Гал йана-йана.

ЯЛЛАМЯНИН НАЬЫЛЫ

Бири варыйды, бири йохуйду. Кечмиш

заманларда бир гоъайла бир гары варыйды.

Бунларын ювладлары йохуйду. Бу дярд азмыш кими

йохсуллуг да йапышмышды йахаларындан. Дейирям

Аллащ дцшмяними дя чюрякнян имтащан елямясин.

Киши эеъя-эцндцз ишляся дя оъахларында бин-

бярякят олмазды. Беляъя бир гарын аъ, бир гарын

тох доланардылар.

Касыбчылыьын цзц гара олсун. Буннарын

йатмаьа йорьан-дюшяйи дя йохуйду. Еля бир

7

щясирийдиляр, бир Мяммяднясир. Кишинин дядя-

бабадан галма кющня бир килими варыйды. Ону да

эцндцзляри алтларына салыб йемяк йейяр, эеъяляри

ися цстляриня йорьан елийиб йатардылар.

Беляъя гоъайла гары йашамагларында

олсунлар. Сизя кимдян хябяр верим? Нядян хябяр

верим? Бир гоъа дярвишдян. Эцнлярин бир эцнц бу

дярвиш баба охуйа-охуйа эялиб чыхыр гоъаларын

гапысына. Ъцнцн ъцнорта чаьы олур. Гапыны

дярвишин цзцня арвад ачыр. Еля ачдыьына да

пешман олур. Эюрцр ки, габаьында бир баба дярвиш

дуруб. Арвад галыр мат-мятял. Бир хейли эютцр-гой

елийир. Юз-юзцня фикирляшир ки, дярвиши ялибош

гайтармазлар. Бейгафыл йадына килим дцшцр.

Дейирям Аллащ щамынын цряйиня эюря версин!

Арвад кирмишъя килими гатдыйыб верир дярвишя.

Дярвиш дя килими вурур голтуьуна. Ъибиндян бир

алма чыхардыб арвада дейир:

- Ай баъы, Аллащ сяннян разы олсун! Эютцр бу

алманы. Бу алма сян билян алмалардан дюйцл. Бу

алма мураза йетирян алмалардандыр. Бах, киши евя

эялян кими алманы тян бюлярсиз. Йарысыны сян

йейярсян, йарысыны да верярсян кишийя. Вядя

тамам оланда дцнйайа бир оьлан эятиряссян. Нябадя

ушаьа айры ад гойасыз ща. Онун ады Ялламя

олмалыдыр.

Дярвиш буну дейиб гейб олур. Арвадын лап

маты-гуту гуруйур. Ща о тяряф-бу тяряфя бахырса,

дярвиши эюрянмир ки, эюрянмир. Чарясиз галыб

кечир ичяри. Алманы эизлядиб башлайыр кишини

эюзлямяйя.

Сизя кимнян хябяр верим? Эцъ-бялайнан ъцтцнц

сцрян гоъадан. Еля ки шяр гарышыр, киши

йорьуннугдан ъаны чыхмыш щалда эялиб чыхыр

8

юйцня. Та аьзына бир тикя гоймаьа да щалы олмур.

Юз-юзцня дейир, еля кялляни атыб йатмаг

щамысыннан йахшыдыр. Эюзцннян ща эязир, килими

тапмыр. Дейир йягин арвад щараса гойуб. Тез

арвадыны сясляйир:

- Арвад, ай арвад. Дейирям зящримара галмыш

гоъалыг юз сюзцнц дейир ща. Йухум эялир. Йатмаг

истяйирям. Килими дя тапмырам ки, цстцмя юртцм.

Дур бир сян дя бах. Эюр тапа билирсянми?

Дейирям Аллащ щеч кяси дараманда гоймасын.

Арвад йаман горхуйа дцшцр. Еля истийир няйся

десин. Дили-аьзы гуруйур. Щаннан-щана юзцня эялиб

диллянир:

- Киши, ай киши. Билирсян килимимиз йаман

кирлянмишди. Цстцндя дя ял галынлыьында тоз

варыйды. Билмирсян ки, варымыз да о килимдир,

йохумуз да. Кирлими сахлыйардым?

Киши ъин атына минир. Эюзцнц йумуб аьзыны

ачыр:

- Беля йуйубсан, гялят елийибсян. Эятир еля

йаш-йаш сал цстцмя. О килим мяним дядямнян

галыб, сянин йох. Бир эяняшяйдин. Эюряйдин мян

гойураммы йумаьа.

Арвад йаман пярт олур. Юмрцндя щеч кишини

беля эюрмямишди. Биртящяр юзцня эялиб, дярвиш

ящвалатыны сюйляйир. Киши олуб-кечянняри

динлийиб бир хейли фикря эедир. Ювладсызлыг

дярди ону йаман йандырмышды. Йохсуллуг бу

дярдин йанында тойа эетмялийди. Арвад эюрцр ки,

кишидян сяс-сямир чыхмыр. Бир кялмя дя кясмир.

Эедиб дярвиш верян алманы эятирир. Киши алманы

ялиня эютцрцб башлайыр тамаша елямяйя. Юз-

юзцня фикирляшир ки, юмрцмдя щеч беля алма

эюрмямишям.

9

Ня башынызы аьрыдым. Арвад алманы дярвиш

дейян кими тян ортадан бюлцр. Алмадан бир ятир

йайылыр ки, аз галыр адамы бищуш елясин. Беляъя

щяр икиси алманы йейиб шцкр едирляр.

Дейирям Аллащ щамыны арзусуна чатдырсын!

Вахт кечир. Вядя тамам олур. Арвад дцнйайа бир

ушаг эятирир. Оннар Аллаща шцкр елийилляр.

Чаьанын адыны да дярвиш дейян кими Ялламя

гойурлар.

Бу Ялламя бир рузулу олур ки, эял эюрясян. Та

дцнйайа эяляннян гоъаларын юйцннян бин-бярякят

яскик олмур. Щяля бу щарасыдыр. Ялламя щеч

башга ушаглара бянзямир. Еля тез йекялир ки, адам

лап мат галыр. Беляъя цч айыны тамамламыш олур.

Эцннярин бир эцнц арвад яппяк биширмяк

истийир. Чаьаны эятирир щяйятя гойур ки, эюзц

цстцндя олсун. Бисимиллащ еляйиб башлайыр яппяк

йапмаьа. Башы яппякляря нятяр гарышырса, чаьа

йадыннан чыхыр. Бир дя айылыр ки, Ялламянин сяси

алями башына эютцрцб. Арвад тез юзцнц йетириб

башлайыр чаьаны киритмяйя. Инди дя яппякляр

йадыннан чыхасы олур. Еля ки Ялламя сакитляшир,

арвадын эюзц тяндиря саташыр. Йадына яппякляр

дцшцр. Юзцнц йетириб тяндиря бойланыр. Эюрцр

яппяк ня эязир, щамысы кюсювя дюнцб. Юз-юзцня

дейир ки, ейб етмяз. Кцндяляр йеня дя вар. Оннары

биширярям. Аъ галмарыг. Еля бу вахт арвад эцлмяк

сяси ешидир. Ганрылыб сяся бойлананда лап маты-

гуту гуруйур. Ня эюрся йахшыдыр? Сян демя

шагганаг чякиб эцлян Ялламяймиш. Арвад юзцнц

нятяр итирирся, башлыйыр гачмаьа. Та ки,

Ялламянин сяси эеня алями башына эютцряндя

дурур:

10

- Ана, ай ана! Щара гачырсан? Адам да юз

ушаьындан горхуб гачар? Тез еля. Эял йердя галан

кцндялярдян яппяк бишир. Сонра да оннары гой

бяляйимя. Мян дя дядямя апарым. Йазыг инди

аъындан юлцр.

Арвадын дили еля аьзындаъа гуруйур. Истийир

няйся десин, дейянмир ки, дейянмир. Щаннан-щана

юзцня эялир. Кирмишъя башлайыр яппякляри

биширмяйя. Еля ки, яппякляр щазыр олур, арвад

онлардан бохча дцзялдиб баьлайыр Ялламянин

бяляйиня. Ишини битирян кими Ялламя дейир ки,

эюзлярини йум. Арвад сорьу-суалсыз эюзлярини

йумур. Бир дя о вахт ачыр ки, Ялламядян ясяр-

яламят йохдур. О тяряф бу тяряфя бойланыб оьлуну

эюрянмир ки, эюрянмир. Чарясиз галыб: «Аллащ,

юзцн баламы гору!» - дейир.

Арвад бурда галмагда олсун. Сизя кимдян хябяр

верим, Ялламядян. Ялламя бир эюз гырпымында

пейда олур якин йериндя. Башлайыр дядясини

сяслямяйя:

- Дядя, ай дядя. Мян эялмишям ей…

Щеч нядян хябярсиз киши ща о йан-бу йана

бахырса эюзцня бир инни-ъинни дяймир ки, дяймир.

Фикирляшир ки, та ямялли-башлы гоъалыб. Йягин

ону гара басыр. Еля истийир ялини хыша узатсын,

эюрцр йох, бу сяс ня ямялдирся эеня гулаьыны

дешир:

- Ай дядя, сяня демирямми мяням. Нийя йаныма

эялмирсян? Йолу тапанмырсанса еля эетдийин

ъызла да эери гайыт. Бах мяни онда эюряссян.

Киши: «Лянят сяня кор шейтан!» - дейиб еля

эялдийи ъызла да гайыдасы олур. Ъызын башына

чатанда Ялламяни эюрцб горхуйа дцшцр. Щаннан-

щана юзцня эялиб йавашъа дейир:

11

- Эюрясян арвад щаны ки, бу чаьа тякъяня

лякдядир.

Ялламя дя бу сюзц эюзлцйцрмцш кими дил

боьаза гоймур:

- Дядя, мян юзцм эялмишям. Анама дедим, о да

бяляйимя яппякляри баьлады. Мян дя эятирдим ки,

аъ галмайасан. Ди дур сцфря ач. Яппякдян йе.

Кишинин та дейиляси сюзц олмур. Еля биръя

«Аллащын нязяри цстцннян яскик олмасын!» - дейя

билир. Сонра да кирмишъя башлыйыр Ялламянин

дедийини елямяйя. Сцфря ачыр. Яппякляри гойур.

Ахырда да бардаш гуруб отурур. Бисмиллащ елийиб

ялини яппяйя узатмаг истяйяндя Ялламя гоймур:

- Дядя, ай дядя, о даьы эюрцрсянми?

Киши оьлунун эюстярдийи даьа бахыб ащ чякир:

- Ещ, ай оьул. Нийя эюрмцрям. Лап йахшы

эюрцрям. Ъаванлыгда о даьы нечя дяфя галхыб-

енмишям. Щеч уф да демямишям. Нийя сорушурсан

еля?

Ялламя диллянир:

- Дядя, яппякляри беля йаван йемяк щеч

инсафдан дюйцл. Билирям йаман йорулубсан. Амма

яриниб елямя. Дур айаьа, эет о даьа. Еля йамаъа

чатщачатда эюряссян ки, габагдан бир атлы эялир.

Щямин атлы эюй либасда олаъаг. Ону эюрян кими

йолдан елийярсян. Атлы газынын йанына эетмяк

истийир. Йуху йоздурмаьа. Ъибиндя беш йцз динары

вар. Атын тяркиндя дя тязя кясилмиш ъямдяк апарыр.

Оннары газыйа вермяк истийир. Еля ки, атлыны

йолуннан елядин, она дейярсян, оьлум йухуну

йозаъаг. Та нийя язиййят чякиб бир дя газынын

йанына эедирсян. Эюрдцн ки, атлы сяннян эетмяйя

разылашыр, тез шяртини сюйлярсян. Дейярсян ки,

12

оьлум пулун йарысыны, бир дя ъямдяйи истийир.

Атлы шяртля разылашанда эялярсиз йаныма.

Киши: «Аллащ аманында» - дейиб йолу алыр

ялиня. Эетщаэет, эетщаэет ахыр эялиб йетишир

даьа. Башлыйыр о тяряф-бу тяряфя бойланмаьа.

Эюзцня бир инни-ъинни дяймир. Йамаънан йухары

галхыр. Бир дя эюрцр, еля тозанаг гопуб ки, эял

эюрясян. Тез юзцнц атыр тозун ичиня. Эюй либаслы

атлынын габаьыны кясир. Башлыйыр Ялламянин

дедийини сюйлямяйя. Атлы о саат разылашмыр. Бир

хейли фикря эедир. Ахыр ки, гярар вериб эялир

Ялламянин йанына. Киши Ялламяйя йахынлашыб

дейир:

- Ай оьул, бу да сян дедийин эюй либаслы атлы.

Ди йоз йухусуну.

Ялламя юзцнц гойур тцлкцлцйя. Сясини

чыхартмыр. Атлы да галыр мат-мятял. Ща о тяряф-

бу тяряфя бахырса, чаьадан башга бир инни-ъинни

эюзцня дяймир. Атлы ямялли-башлы ъин атына

миниб баьырыр:

- Бура бах, гоъа. Беля сяни эюрцм дилиннян

гарайара чыхсын! Йекя кишисян, бары сачыннан

саггалыннан утан! Долуйуфсан мяни? Сян юл, сяни

еля долуйарам адын да йадындан чыхар! Бу ки, бир

тикя ушагдыр. Мяни чаьа йанына эятирибсян?

Ялламя буну эюзлцйцрмцш кими тез диллянир:

- Юз дилиннян гарайара чыхсын. Дядями йанына

мян эюндярмишям. Ня сюзцн вар, маа денян. Дядян

йашда кишийнян няйшин вар?

Атлынын дили аьзындаъа гуруйур. Истийир

няйся десин, дейянмир ки, дейянмир. Буну эюрян

Ялламя башлыйыр йухуну сюйлямяйя:

- Йухунда эюрцбсян ки, баьында еля йекя, еля

щцндцр аьаъ битиб, эял эюрясян. Адам бахса папаьы

13

башыннан дцшяр. Цстялик аьаъын гол-будаглары да

дцнйаны бцрцйцб.

Атлынын та дейиляси сюзц олмур. Еля маты-гуту

гуруй-гуруйа башлыйыр Ялламяни динлямяйя.

Ялламя эеня диллянир:

- Эюрдцйцн о йекя аэаъ сянин няслиндир.

Сяннян тюрцйянняр о гядяр артаъаг ки, ахырда бцтцн

Похожие книги